اندخوى ، ميمنه ، باميان ، گزروان و هزاره‌جات . « 1 » بار تولد نقل مىكند : « حصار شهر بلخ 12 فرسخ بوده است و 12 دروازه داشته است . از اين حصار تا قرن دوم هجرى آثارى باقى نبود ، امّا در قرن سوم هجرى از هفت دروازه ياد مىكنند . در همين قرن ، بعضى از جغرافىدانان چهار دروازه ثبت كرده‌اند » . « 2 » استخرى ، طول حصار شهر بلخ را نيم فرسخ نقل كرده است . مقدسى ، آبادانى شهر بلخ و اطراف آن را تحسين مىكند . « 3 » مورخان نام دروازه‌هاى شهر بلخ را بدين‌گونه ضبط كرده‌اند : 1 - نوبهار ؛ 2 - باب الرخنه ؛ 3 - هندوان ؛ 4 - جهودان ؛ 5 - باب شصت بند ؛ 6 - باب يحيى ؛ 7 - باب واخته ؛ 8 - باب الحديد . شهر بلخ 22 بار خراب شده و عمارت يافته است . ابو مسلم قلعهء هندوان را بازسازى كرد و فقط ديوار سمت شمال ماند . امير حسين گوركانى در سال 865 هجرى ديوار شمالى را تجديد عمارت كرد . « 4 » مؤلّف مرآة البلدان مىگويد : « ديوار شهر بلخ به ارتفاع كوه قاف و خندق آن به عمق بحر محيط است » . « 5 » چانگ كى اين ، جهانگرد معروف چينى ، نقل مىكند : شهر بلخ ، به تنهايى بيش از يك ميليون جمعيّت داشت . يونانيها بلخ را گران‌بهاترين سرزمين آسيا مىشناختند ، بدين جهت آن را گوهر ايران نام نهاده بودند . چانگ ، در اواخر حكومت يونانيان بلخ به اين سرزمين مسافرت كرده بود . در آن زمان ، شهرها و شهركها توسط افراد محلى اداره مىشد . مردم در شهر و محله ، مجالس و انجمنهاى محلى تشكيل داده بودند . « 6 » ابن بطوطه مىگويد : « شهر بلخ بسيار وسيع و پرجمعيت بوده است » « 7 » مؤلّف مرآة البلدان نقل مىكند : « بلخ پرجمعيت ، و آبادتر از اغلب قطعات ربع مسكون بوده است ، آب و اراضى مستعد نيز كه لازمهء آبادانى است در حوالى بلخ وجود داشت . آثار مساجد

--> ( 1 ) - مدفونين بلخ ( خطى ) ، ص 10 . ( 2 ) - تركستان‌نامه ، ج 1 ، ص 126 . ( 3 ) - همان ، ص 126 . ( 4 ) - مجمع الغرائب ، ص 45 ( خطى ) . ( 5 ) - مرآة البلدان ، ج 1 ، ص 315 . ( 6 ) - بلخ در تاريخ و ادب فارسى ، ص 118 . ( 7 ) - سفرنامهء ابن بطوطه ، ص 431 .